Ομάδα ISON

Εισαγωγή

Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα είναι πραγματικά σωματικά ενοχλήματα ή βλάβες, που προκαλούνται ή επιδεινώνονται σημαντικά από ψυχολογικούς παράγοντες, όπως το χρόνιο στρες, το άγχος, η κατάθλιψη ή μη επεξεργασμένα τραύματα. Ο όρος προέρχεται από τις λέξεις «ψυχή» και «σώμα» και υπογραμμίζει τη βαθιά αλληλεπίδραση μεταξύ νου και σώματος, τα οποία στις κλασικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις θεωρούνται διακριτές οντότητες. 

Πρόκειται για γνήσιες αλλαγές της φυσιολογίας, που ενεργοποιούνται από συναισθηματική δυσφορία μέσω του αυτόνομου νευρικού συστήματος, των ορμονών και του ανοσοποιητικού.  Δεν πρόκειται για «φανταστικά» ή «υποκριτικά» συμπτώματα. Σύμφωνα με τη σύγχρονη ιατρική, τα ψυχοσωματικά συμπτώματα μπορεί να είναι είτε πρωτοπαθή (χωρίς οργανική αιτία) είτε δευτεροπαθή (επιδείνωση υπαρχουσών παθήσεων όπως υπέρταση, άσθμα, έκζεμα ή σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου).

Στο DSM-5 (Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών), η σχετική κατηγορία είναι η Διαταραχή Σωματικών Συμπτωμάτων (Somatic Symptom Disorder – SSD), όπου το άτομο παρουσιάζει ένα ή περισσότερα σωματικά συμπτώματα που προκαλούν σημαντική δυσφορία ή λειτουργική έκπτωση, συνοδευόμενα από υπερβολικές σκέψεις, συναισθήματα ή συμπεριφορές σχετικά με αυτά (π.χ. επίμονη ανησυχία για σοβαρή ασθένεια, υπερβολική ενασχόληση με τα συμπτώματα για πάνω από 6 μήνες).

Μηχανισμοί λειτουργίας: Πώς ο νους επηρεάζει το σώμα

Ο κύριος βιολογικός άξονας είναι ο υποθαλαμικο-υποφυσιακό-επινεφριδιακός άξονας (HPA axis). Κατά το στρες, ο υποθάλαμος απελευθερώνει CRH (corticotropin-releasing hormone), που διεγείρει την υπόφυση να εκκρίνει ACTH, η οποία με τη σειρά της προκαλεί τα επινεφρίδια να παράγουν κορτιζόλη και αδρεναλίνη. Χρόνια ενεργοποίηση οδηγεί σε:

• Αυξημένη φλεγμονή (μέσω κυτοκινών).
• Διαταραχή του γαστρεντερικού (αλλαγή κινητικότητας και μικροβιώματος).
• Μυϊκή υπερτονία και πόνο.
• Καταστολή ανοσοποιητικού.
• Αυξημένη ευαισθησία στον πόνο (κεντρική ευαισθητοποίηση).

Επιπλέον, το αυτόνομο νευρικό σύστημα (συμπαθητικό) προκαλεί ταχυκαρδία, υπερπνοϊα, εφίδρωση και αγγειοσυστολή. Όταν τα συναισθήματα (π.χ. καταπιεσμένος θυμός ή φόβος) δεν εκφράζονται, «σωματοποιούνται» μέσω αυτών των οδών.

Συχνά ψυχοσωματικά συμπτώματα 

Τα συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με το άτομο και το σύστημα που επηρεάζεται περισσότερο:

1. Καρδιαγγειακό/Αναπνευστικό: Ταχυκαρδία, έκτακτες συστολές (εξωσυστολές), αίσθημα πίεσης ή πόνου στο στήθος, δύσπνοια, υπέρταση. Μπορεί να μιμούνται έμφραγμα ή άσθμα.
2. Πεπτικό: Ναυτία, κοιλιακό άλγος, διάρροια ή δυσκοιλιότητα, φούσκωμα, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (IBS) – συχνά με εναλλαγές διάρροιας/δυσκοιλιότητας λόγω διαταραχής του άξονα εγκεφάλου-εντέρου.
3. Νευρολογικό/Μυοσκελετικό: Κεφαλαλγίες τάσης ή ημικρανίες, ζάλη, μυϊκοί πόνοι/σπασμοί, πόνος στη μέση ή αυχένα, χρόνια κόπωση, ινομυαλγία (διάχυτος πόνος με ευαισθησία σε σημεία πίεσης).
4. Δερματικό: Έκζεμα, ψωρίαση (εξάρσεις), κνησμός, ερυθρότητα, ακμή – λόγω αύξησης φλεγμονωδών ουσιών.
5. Άλλα: Αϋπνία, σεξουαλικές δυσλειτουργίες (στυτική δυσλειτουργία, μειωμένη λίμπιντο, δυσπαρευνία), συμπτώματα ουροποιητικού (π.χ. συχνουρία χωρίς λοίμωξη), αίσθημα κόπωσης ή «brain fog», ακόμα και ψευδο-νευρολογικά (π.χ. αδυναμία άκρων χωρίς οργανική βλάβη).

Υποκείμενες ψυχολογικές καταστάσεις και αιτίες

Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα σπάνια εμφανίζονται χωρίς ψυχολογικό υπόβαθρο. Συχνότερες καταστάσεις:

• Χρόνιο στρες και Αγχώδεις Διαταραχές (Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, Διαταραχή Πανικού): Συνεχής ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος.
• Κατάθλιψη: Αυξάνει την αντίληψη πόνου, προκαλεί κόπωση και ανοσοκαταστολή.
• Τραύμα και PTSD (Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες): Παιδική κακοποίηση, παραμέληση, σεξουαλική βία ή πρόσφατα τραύματα οδηγούν σε δυσλειτουργία του HPA άξονα και σωματοποίηση.
• Αλεξιθυμία (δυσκολία αναγνώρισης/έκφρασης συναισθημάτων): Το σώμα «μιλάει» αντί του νου.
• Άλλοι παράγοντες: Προσωπικότητα (τελειομανία, αρνητικότητα), χαμηλή κοινωνική υποστήριξη, οικονομικά/εργασιακά προβλήματα, οικογενειακό ιστορικό σωματοποίησης, κακές συνήθειες (κάπνισμα, καθιστική ζωή).

Στην SSD, υπάρχει συχνά υπερβολική εστίαση στα συμπτώματα με δυσανάλογες σκέψεις («Αυτό είναι καρκίνος»), υψηλό άγχος υγείας και υπερβολική χρήση ιατρικών υπηρεσιών.

Διάγνωση

Πρώτα εξετάζονται οργανικές αιτίες με εξετάσεις (αίματος, απεικονίσεις, ενδοσκοπήσεις). Εφόσον δεν υπάρχουν ευρήματα, αυτές αποκλείονται. Αν τα συμπτώματα παραμένουν ή είναι δυσανάλογα με τα ευρήματα και συνδέονται με ψυχολογικούς παράγοντες, γίνεται παραπομπή σε ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Κριτήρια SSD (DSM-5): Σωματικά συμπτώματα + υπερβολικές αντιδράσεις + διάρκεια >6 μήνες.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις

• Ψυχοθεραπεία:
  • Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Αναδιαμορφώνει τις καταστροφικές σκέψεις για τα συμπτώματα, μειώνει το άγχος και διδάσκει τεχνικές διαχείρισης (π.χ. έκθεση σε σκέψεις υγείας).
  • EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing): Ιδιαίτερα αποτελεσματική σε τραύματα – επεξεργάζεται τραυματικές μνήμες μέσω οφθαλμικών κινήσεων, μειώνοντας ψυχοσωματικές εκδηλώσεις.
  • Άλλες: Μindfulness-based (MBCT), θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (ACT).
• Φαρμακευτική αγωγή: Αντικαταθλιπτικά ή αγχολυτικά για υποκείμενο άγχος/κατάθλιψη. Μερικές φορές β- blockers για ταχυκαρδίες.
• Σωματικές παρεμβάσεις: Άσκηση (αερόβια + ενδυνάμωση), τεχνικές χαλάρωσης (προοδευτική μυϊκή χαλάρωση, βαθιά αναπνοή, βιοανάδραση), βελονισμός, yoga, διατροφή.
• Ολοκληρωμένη φροντίδα: Συνεργασία παθολόγου/νευρολόγου με ψυχίατρο. Σε σοβαρές περιπτώσεις, ψυχοσωματική ιατρική.

Η πιο αποτελεσματική θεραπεία είναι ολιστική και εστιάζει τόσο στο σώμα όσο και στον νου:

Πολλοί ασθενείς βελτιώνονται σημαντικά όταν αντιμετωπιστεί το ψυχολογικό κομμάτι – τα συμπτώματα μπορεί να υποχωρήσουν, να γίνουν διαχειρίσιμα ή να εξαφανιστούν.

Σημαντική σημείωση: Οι πληροφορίες αυτές είναι γενικές και εκπαιδευτικές. Δεν αντικαθιστούν ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση. Συμπτώματα όπως πόνος στο στήθος, σοβαρή δύσπνοια ή επίμονη κόπωση μπορεί να υποδηλώνουν σοβαρή οργανική πάθηση.

Σύνοψη Βασικών Σημείων Τεκμηρίωσης

• Βιολογική Βάση: Η μετάβαση από το “ψυχικό” στο “σωματικό” δεν είναι μυστήριο, αλλά αποτέλεσμα της νευροενδοκρινοανοσολογίας.
• Σωματοποίηση: Ο όρος “σωματοποίηση” (somatization) χρησιμοποιείται διεθνώς για να περιγράψει την έκφραση ψυχικής οδύνης μέσω σωματικών παραπόνων.
• Ολιστική Προσέγγιση: Η βιβλιογραφία συμφωνεί ότι η θεραπεία πρέπει να συνδυάζει ψυχοεκπαίδευση (κατανόηση του μηχανισμού από τον ασθενή) και διαχείριση του στρες.

Σημείωση: Αν έχετε τέτοια συμπτώματα κάνετε Ψυχολογικό τσεκ απ και συμβουλευτείτε ειδικευμένο ιατρό για εξατομικευμένη διάγνωση και θεραπεία. Η αναζήτηση βοήθειας από τους ειδικούς είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα για την θεραπεία.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
• Chrousos, G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 5(7), 374–381. https://doi.org/10.1038/nrendo.2009.106
• D’Souza, R. S., & Hooten, W. M. (2023). Somatic symptom disorder. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532253/
• Guilliams, T. G. (2012). Chronic stress and the HPA axis: Clinical assessment and therapeutic considerations. The Standard, 9(2).
• Henningsen, P. (2018). Management of somatic symptom disorder. Dialogues in Clinical Neuroscience, 20(1), 23–31. https://doi.org/10.31887/DCNS.2018.20.1/phenningsen
• Kurlansik, S. L., & Ibay, A. D. (2016). Somatic symptom disorder. American Family Physician, 93(1), 49–54. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2016/0101/p49.html
• McEwen, B. S. (2007). CNS effects of protective and damaging effects of mediators of stress: Elaborating the concepts of allostasis and allostatic load. World Psychiatry, 6(1), 3–7.

• Mayer, E. A., Savidge, T., & Shulman, R. J. (2014). Brain–gut microbiome interactions and functional bowel disorders. Gastroenterology, 146(6), 1500–1512. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2014.02.037
• Ogłodek, E. A., et al. (2022). Alexithymia and emotional deficits related to posttraumatic stress disorder. PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8800611/
• Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers: The Acclaimed Guide to Stress, Stress-Related Diseases, and Coping. Holt Paperbacks
• Shapiro, F. (2017). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures. Guilford Publications.
• Yunitri, N., Chu, H., Wu, Y.-C., et al. (2020). The efficacy of eye movement desensitization and reprocessing in children and adults who have experienced complex childhood trauma: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders.
• van Rood, Y. R., & de Roos, C. (2009). EMDR in the treatment of medically unexplained symptoms: A systematic review. Journal of EMDR Practice and Research, 3(4), 248–263.